Nhà nước bồi thường vì quyết định của xã: người ký phải hoàn trả bao nhiêu

Năm 2026, UBND một phường ra quyết định cưỡng chế tháo dỡ phần nhà xưởng của hộ ông Sơn với lý do xây dựng không phép. Chủ tịch phường ký. Ông Sơn khởi kiện; Tòa án nhân dân khu vực xác định phần nhà xưởng đã có giấy phép từ năm 2012 (lưu ở huyện cũ, phường không tìm thấy khi bàn giao), tuyên hủy quyết định cưỡng chế. Thiệt hại được xác định gồm giá trị phần nhà xưởng bị tháo dỡ, máy móc hư hỏng và thu nhập bị mất trong thời gian ngừng sản xuất: tổng 620 triệu đồng. Ngân sách chi trả cho ông Sơn.

Câu chuyện chưa dừng ở đó. Sau khi chi trả, cơ quan quản lý người thi hành công vụ phải xem xét trách nhiệm hoàn trả của người có lỗi. Người đó có thể là Chủ tịch phường, công chức tham mưu, hoặc cả hai.

Hai tầng trách nhiệm: Nhà nước bồi thường trước, người có lỗi hoàn trả sau

Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước được thiết kế để người dân không phải đi đòi từng cá nhân cán bộ. Nhà nước đứng ra bồi thường; sau đó người thi hành công vụ có lỗi gây thiệt hại phải hoàn trả cho ngân sách một khoản theo mức luật định.

Để Nhà nước phải bồi thường, cần đủ ba yếu tố:

1. Có văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường: ví dụ bản án hành chính tuyên hủy quyết định, quyết định giải quyết khiếu nại xác định hành vi trái pháp luật, kết luận thanh tra, kết luận tố cáo theo luật định.
2. Có thiệt hại thực tế của người bị thiệt hại.
3. Có mối quan hệ nhân quả giữa thiệt hại và hành vi gây thiệt hại.

Thời hiệu yêu cầu bồi thường theo Luật 2017 là 03 năm kể từ khi người bị thiệt hại nhận được văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường. Người bị thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường ngay trong vụ án hành chính, hoặc yêu cầu cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ giải quyết.

Luật sửa đổi 2026: những gì thay đổi

Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước ngày 23/8/2026, hiệu lực từ 01/3/2027. Các điểm liên quan trực tiếp tới cán bộ xã:

Phạm vi bồi thường trong quản lý hành chính mở rộng

Nhà nước bồi thường thêm khi người thi hành công vụ: áp dụng trái pháp luật về thuế, phí, tiền sử dụng đất; giải quyết sai các thủ tục về đất đai, giấy tờ về quyền sở hữu, quyền sử dụng; không thực hiện các biện pháp bảo vệ người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng theo luật. Với cấp xã, nhóm đất đai và bảo vệ người tố cáo là đáng chú ý nhất vì cả hai đều vừa chuyển về xã nhiều thẩm quyền.

Mức hoàn trả mới

Người thi hành công vụ có lỗi cố ý gây thiệt hại nhưng không bị truy cứu trách nhiệm hình sự: hoàn trả từ 30 đến 50 tháng lương của người đó tại thời điểm có quyết định hoàn trả, nhưng tối đa là 50% số tiền Nhà nước đã bồi thường. Trường hợp lỗi cố ý mà bị kết án về tội phạm, mức hoàn trả cao hơn theo luật. Lỗi vô ý có mức hoàn trả riêng, thấp hơn nhiều.

Giảm, miễn hoàn trả

• Giảm mức hoàn trả (tối đa 30%) khi người gây thiệt hại do lỗi vô ý đã chủ động khắc phục hậu quả, hoặc thực hiện đổi mới, sáng tạo theo chủ trương được phê duyệt, hoặc đã hoàn trả được phần lớn số tiền.
• Miễn hoàn trả trong một số trường hợp: thực hiện đề xuất đổi mới, sáng tạo đúng chủ trương mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội; mắc bệnh hiểm nghèo; lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn; lập công lớn được xác nhận; kèm điều kiện đã chủ động khắc phục.

Thủ tục nhanh hơn

Hội đồng xác định trách nhiệm hoàn trả phải được thành lập trong thời hạn ngắn sau khi chi trả bồi thường (07 ngày làm việc) và kết luận trong 15 ngày, vụ phức tạp không quá 20 ngày.

Tính thử với vụ ông Sơn (nếu áp mức mới)

Giả sử Hội đồng xác định Chủ tịch phường có lỗi cố ý (biết hồ sơ giấy phép cũ chưa được tra mà vẫn ký cưỡng chế, bỏ qua ý kiến của công chức), lương tại thời điểm quyết định hoàn trả là 16 triệu đồng/tháng:

• 30 tháng lương = 480 triệu; 50 tháng lương = 800 triệu.
• 50% số tiền Nhà nước đã bồi thường = 310 triệu.
• Mức hoàn trả bị chặn ở 310 triệu đồng.

Nếu Hội đồng chỉ xác định lỗi vô ý (đã yêu cầu tra hồ sơ nhưng hồ sơ bàn giao từ huyện thiếu, không có dấu hiệu biết trước), mức hoàn trả thấp hơn rất nhiều và có thể được giảm nếu đã chủ động khắc phục. Chênh lệch giữa "cố ý" và "vô ý" nằm hoàn toàn ở hồ sơ chứng minh quá trình ra quyết định.

Còn công chức địa chính – xây dựng đã soạn tờ trình cưỡng chế? Nếu tờ trình ghi "đã kiểm tra, công trình không có giấy phép" trong khi chưa hề tra kho lưu trữ của huyện cũ, người này cũng có lỗi và có thể cùng bị xác định trách nhiệm hoàn trả theo mức độ lỗi của mình. Ngược lại, nếu tờ trình ghi thật "chưa tìm thấy hồ sơ cấp phép, đề nghị tra thêm tại lưu trữ tỉnh" và Chủ tịch vẫn ký, phần lỗi dồn về người ký. Một câu viết trung thực trong tờ trình bảo vệ người viết tốt hơn mọi lời giải trình về sau.

Lỗi cố ý hay vô ý: hồ sơ nào quyết định

Trong thực tế xác định trách nhiệm, các tài liệu sau thường được dùng:

• Tờ trình của công chức tham mưu: có nêu rủi ro, có đề xuất kiểm tra thêm không.
• Ý kiến khác nhau trong biên bản họp: người ký có biết và bỏ qua cảnh báo không.
• Đơn thư, văn bản giải trình của người dân trước khi ra quyết định: đã nhận mà không xem xét.
• Biên bản bàn giao hồ sơ từ đơn vị cũ: thiếu tài liệu có được ghi nhận không.
• Thời gian xử lý: có bị ép tiến độ bất thường không.

Người ký cẩn thận không phải là người ký chậm, mà là người để lại dấu vết cho thấy đã cân nhắc. Một dòng bút phê "đề nghị tra lại hồ sơ cấp phép tại kho lưu trữ huyện cũ trước khi trình" có thể làm thay đổi kết luận từ cố ý sang vô ý, hoặc không có lỗi.

Hoàn trả không loại trừ trách nhiệm khác

Ngoài hoàn trả, người có lỗi còn có thể:

• Bị xem xét kỷ luật theo Nghị định 172/2025 (khiển trách, cảnh cáo, cách chức, bãi nhiệm hoặc buộc thôi việc tùy đối tượng);
• Bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu hành vi cấu thành tội phạm; khi đó mức hoàn trả theo trường hợp bị kết án.

Ba loại trách nhiệm này được xem xét trên cùng một hồ sơ sự việc. Lời giải trình ở thủ tục này sẽ được đọc ở thủ tục kia.

Danh sách việc phòng ngừa cho Chủ tịch xã

1. Với quyết định có hệ quả tài sản lớn (cưỡng chế, thu hồi, tháo dỡ, đình chỉ hoạt động): yêu cầu tờ trình nêu rõ đã kiểm tra những hồ sơ gì.
2. Với hồ sơ kế thừa từ huyện cũ: yêu cầu xác nhận đã tra lưu trữ; ghi rõ nếu không tìm thấy.
3. Khi người dân gửi văn bản giải trình, tài liệu phản bác trước khi ra quyết định: phải có ý kiến xử lý bằng văn bản.
4. Khi công chức tham mưu có ý kiến khác: ghi nhận trong biên bản, nêu lý do không chấp nhận.
5. Khi nhận bản án hủy quyết định: tổ chức khắc phục ngay, vì chủ động khắc phục là căn cứ giảm mức hoàn trả.

Khi nào nên hỏi luật sư

• Có bản án hoặc quyết định giải quyết khiếu nại xác định quyết định của xã trái pháp luật, người dân bắt đầu yêu cầu bồi thường.
• Được mời tham gia Hội đồng xác định trách nhiệm hoàn trả với tư cách người bị xem xét.
• Không đồng ý với quyết định hoàn trả, cần đánh giá lỗi cố ý hay vô ý và căn cứ giảm, miễn.
• Là người dân bị thiệt hại, cần xác định văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường và thời hiệu.

Nếu đang ở một trong các tình huống trên, có thể lưu bản án, quyết định, tờ trình, biên bản liên quan vào một hồ sơ trên AI Cố Vấn, đặt mốc theo thời hạn của Hội đồng, rồi gửi câu hỏi kèm hồ sơ cho luật sư Nhà Cố Vấn trong ứng dụng.