Kỷ luật cán bộ, công chức theo Nghị định 172/2025: hình thức, thời hiệu, quyền tự bảo vệ

Chị Thu, công chức địa chính của một xã mới gộp, trình ký 14 hồ sơ đăng ký biến động trong tháng 2/2026; 3 hồ sơ sau đó bị phát hiện xác nhận sai nguồn gốc đất, một hộ đã chuyển nhượng tiếp cho người thứ ba. Tháng 9/2026, UBND tỉnh có văn bản yêu cầu xã xem xét trách nhiệm. Chủ tịch xã, anh Đức, lần đầu đứng ở vị trí người có thẩm quyền xử lý kỷ luật; chị Thu thì lần đầu đứng ở vị trí người bị xem xét.

Cả hai đều cần biết cùng một điều: thủ tục kỷ luật là một quy trình pháp lý, sai một bước thì quyết định có thể bị hủy, và người bị xem xét có những quyền mà nhiều nơi bỏ qua.

Hình thức kỷ luật: ngắn gọn hơn trước

Nghị định 172/2025/NĐ-CP (Điều 7) quy định:

Hai hình thức "hạ bậc lương" và "giáng chức" của quy định cũ không còn. Điều đó có nghĩa là khoảng cách giữa "cảnh cáo" và "cách chức/buộc thôi việc" lớn hơn; người xử lý phải cân nhắc kỹ hơn khi vụ việc nằm ở giữa.

Thời hiệu và thời hạn: hai khái niệm hay bị nhầm

Thời hiệu xử lý kỷ luật

Là khoảng thời gian mà hết thời gian đó thì người vi phạm (kể cả đã nghỉ việc, nghỉ hưu) không bị xử lý kỷ luật nữa. Theo Điều 5 Nghị định 172/2025:

• 05 năm đối với hành vi vi phạm ít nghiêm trọng đến mức phải kỷ luật bằng hình thức khiển trách;
• 10 năm đối với các hành vi vi phạm khác.

Không áp dụng thời hiệu với một số trường hợp: người là đảng viên đã bị kỷ luật khai trừ; vi phạm về công tác bảo vệ chính trị nội bộ; hành vi xâm hại lợi ích quốc gia trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại; sử dụng văn bằng, chứng chỉ, giấy chứng nhận, xác nhận giả hoặc không hợp pháp.

Thời hạn xử lý kỷ luật

Là khoảng thời gian từ khi phát hiện hành vi vi phạm đến khi có quyết định xử lý kỷ luật: không quá 90 ngày; vụ việc có tình tiết phức tạp cần thanh tra, kiểm tra để xác minh làm rõ thêm thì có thể kéo dài nhưng không quá 150 ngày.

Trong vụ của chị Thu, hành vi xảy ra tháng 2/2026, còn trong thời hiệu. Thời hạn xử lý bắt đầu tính từ khi phát hiện (thường lấy văn bản kết luận hoặc văn bản yêu cầu của cấp có thẩm quyền làm mốc). Nếu tới tháng 12/2026 vẫn chưa có quyết định và không có lý do kéo dài, quyết định ra sau đó dễ bị khiếu nại về thời hạn.

Trường hợp chưa xem xét, miễn kỷ luật

Chưa xem xét xử lý kỷ luật

Nghị định 172/2025 rút từ bốn xuống ba trường hợp chưa xem xét:

• Đang điều trị bệnh hiểm nghèo hoặc đang mất khả năng nhận thức, bệnh nặng phải điều trị theo xác nhận của cơ sở y tế;
• Nữ đang mang thai, nghỉ thai sản, đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi; nam đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi trong trường hợp vợ chết hoặc vợ không thể nuôi con vì sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan — trừ khi chính người đó có văn bản đề nghị xem xét xử lý;
• Đang bị tạm giữ, tạm giam chờ kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Đã bỏ trường hợp "đang nghỉ hằng năm, nghỉ theo chế độ, nghỉ việc riêng được cho phép" của Nghị định 112/2020. Nhiều xã vẫn hoãn họp kiểm điểm vì công chức "xin nghỉ phép đúng tuần họp" theo thói quen cũ — nay không còn là căn cứ để dừng, và thời gian hoãn kiểu này vẫn bị tính vào thời hạn 90 ngày.

Hết các trường hợp trên thì tiếp tục xem xét; thời gian chưa xem xét không tính vào thời hạn xử lý.

Miễn trách nhiệm kỷ luật

Có các trường hợp được miễn: bị cơ quan có thẩm quyền xác nhận mất năng lực hành vi dân sự khi vi phạm; phải chấp hành quyết định của cấp trên theo quy định; vi phạm trong tình thế cấp thiết, bất khả kháng; đã chết. Riêng trường hợp "làm theo chỉ đạo của cấp trên", người bị xem xét phải chứng minh được đã báo cáo người ra quyết định về tính trái pháp luật hoặc quyết định đó đúng thẩm quyền, đúng hình thức.

Tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng

Giảm nhẹ: chủ động báo cáo vi phạm, tự giác nhận trách nhiệm trước khi bị phát hiện; chủ động cung cấp thông tin về người cùng vi phạm; tự nguyện nộp lại tài sản do vi phạm mà có; chủ động khắc phục hậu quả. Tăng nặng: đã được nhắc nhở, kiểm điểm mà không sửa chữa; có hành vi đối phó, cản trở việc xem xét; che giấu, tiêu hủy chứng cứ; lợi dụng chức vụ.

Trình tự xử lý kỷ luật công chức ở xã

Với công chức thuộc thẩm quyền quản lý của Chủ tịch UBND xã, các bước chính:

1. Tổ chức họp kiểm điểm tại cơ quan nơi công chức làm việc. Công chức có bản tự kiểm điểm, trình bày tại cuộc họp; biên bản ghi ý kiến.
2. Thành lập Hội đồng kỷ luật (trừ các trường hợp nghị định cho phép không thành lập). Hội đồng xem xét hồ sơ, nghe công chức trình bày, bỏ phiếu kín về hình thức kỷ luật đề xuất.
3. Người có thẩm quyền ra quyết định trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi nhận kiến nghị của Hội đồng. Nếu người có thẩm quyền không đồng ý với kiến nghị, phải xử lý theo đúng thủ tục nghị định quy định, không tự ý đổi hình thức.
4. Gửi quyết định cho công chức, lưu hồ sơ; quyết định kỷ luật có hiệu lực 12 tháng kể từ ngày có hiệu lực thi hành.

Quyền của người bị xem xét kỷ luật

Phần này viết cho chị Thu, và cho bất kỳ ai đang ở vị trí đó:

• Được thông báo bằng văn bản về hành vi bị xem xét, thời gian, địa điểm họp kiểm điểm, họp Hội đồng.
• Được trình bày, giải trình tại cuộc họp kiểm điểm và trước Hội đồng; nộp tài liệu chứng minh. Bản giải trình nên bám sát từng hành vi cụ thể, kèm tài liệu: ví dụ hồ sơ được trình lên đã có ý kiến của ai, quy trình nội bộ có yêu cầu kiểm tra chéo không.
• Được khiếu nại quyết định kỷ luật: thời hiệu khiếu nại lần đầu 15 ngày kể từ ngày nhận quyết định (Luật Khiếu nại, Điều 48); lần hai 10 ngày, riêng quyết định buộc thôi việc là 30 ngày kể từ ngày nhận quyết định giải quyết lần đầu.
• Được khởi kiện ra Tòa án đối với quyết định kỷ luật buộc thôi việc theo pháp luật tố tụng hành chính.

Thời hiệu 15 ngày rất ngắn. Nhiều người mất quyền khiếu nại vì chờ "xin ý kiến" đến ngày thứ 20.

Sai lầm hay gặp của người có thẩm quyền

• Bỏ bước kiểm điểm hoặc họp kiểm điểm hình thức: biên bản không ghi ý kiến của chính công chức.
• Hội đồng kỷ luật thành phần sai: có người có quan hệ gia đình với người bị xem xét hoặc là người có liên quan trực tiếp tới hành vi.
• Áp hình thức nặng hơn kiến nghị của Hội đồng mà không qua thủ tục luật định.
• Quên thời hạn xử lý: vụ việc nằm im vì chờ kết luận khác, không có văn bản kéo dài thời hạn.
• Dùng hình thức đã bị bỏ (hạ bậc lương, giáng chức) theo mẫu cũ.

Danh sách việc cho người xử lý

• Xác định ngày phát hiện vi phạm làm mốc thời hạn 90 ngày; ghi vào lịch.
• Kiểm tra thời hiệu (5 hay 10 năm) và các trường hợp không áp dụng thời hiệu.
• Kiểm tra trường hợp chưa xem xét, miễn trách nhiệm.
• Gửi thông báo, tổ chức kiểm điểm, lập biên bản.
• Quyết định thành lập Hội đồng (nếu phải thành lập), biên bản họp, phiếu bầu.
• Ra quyết định đúng hình thức, đúng thẩm quyền; ghi quyền khiếu nại.

Khi nào nên hỏi luật sư

• Hình thức đề xuất là cách chức, bãi nhiệm hoặc buộc thôi việc.
• Hành vi vi phạm có khả năng đồng thời bị xem xét trách nhiệm hình sự hoặc phải hoàn trả tiền Nhà nước đã bồi thường.
• Người bị xem xét cho rằng mình làm theo chỉ đạo của cấp trên và cần chứng minh.
• Đã nhận quyết định kỷ luật và đang trong 15 ngày khiếu nại.

Nếu đang bị xem xét kỷ luật, có thể lưu toàn bộ văn bản (thông báo, biên bản, quyết định) vào một hồ sơ trên AI Cố Vấn, đặt mốc 15 ngày khiếu nại ngay khi nhận quyết định, và gửi câu hỏi kèm hồ sơ cho luật sư Nhà Cố Vấn trong ứng dụng.