Tranh chấp giữa thành viên, cổ đông: muốn rút vốn, bán phần vốn, hay bế tắc biểu quyết 50–50

Ba người lập công ty TNHH du lịch ở Đà Nẵng, vốn điều lệ 6 tỷ: anh Phong 50% kiêm giám đốc, chị Uyên 30%, anh Kiệt 20%. Sau bốn năm, chị Uyên muốn rút 1,8 tỷ để lo việc gia đình. Anh Phong bảo công ty không có tiền "trả vốn". Chị Uyên và anh Kiệt bàn nhau bãi nhiệm anh Phong; anh Phong muốn sửa Điều lệ để mở thêm mảng khách sạn. Họp ba lần, không nghị quyết nào thông qua.

Công ty gia đình, công ty bạn bè rất hay đi đến đúng điểm này. Gốc rễ thường không nằm ở tiền mà ở bản Điều lệ tải từ mạng về, không ai đọc đoạn về biểu quyết và chuyển nhượng. Bài này đi qua từng con đường luật mở ra và mốc thời hạn của nó.

Không có chuyện "rút vốn" trực tiếp

Thành viên công ty TNHH hai thành viên trở lên không được rút vốn đã góp ra khỏi công ty dưới mọi hình thức, trừ các trường hợp luật cho phép (Luật Doanh nghiệp, Điều 50 khoản 2). Lấy 1,8 tỷ từ quỹ công ty đưa cho chị Uyên, dù cả ba đồng ý miệng, là rút vốn trái luật — chủ nợ của công ty có thể đòi những người liên quan chịu trách nhiệm.

Ba con đường hợp pháp:

1. Chuyển nhượng phần vốn cho thành viên khác hoặc người ngoài (Điều 52).
2. Yêu cầu công ty mua lại — chỉ trong một số trường hợp (Điều 51).
3. Giảm vốn điều lệ bằng cách hoàn trả một phần vốn góp (Điều 68 khoản 3). Lưu ý: việc hoàn trả phải chia cho mọi thành viên theo tỷ lệ phần vốn góp, công ty phải đã hoạt động liên tục từ 2 năm và vẫn trả đủ nợ sau khi hoàn trả. Vì vậy đây không phải lối ra riêng cho một người muốn rời đi.

Đường thứ nhất: chuyển nhượng và quyền ưu tiên mua

Chị Uyên phải chào bán trước cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn của họ, với cùng điều kiện (Điều 52 khoản 1):

• Anh Phong có 50, anh Kiệt có 20 trên tổng 70 phần vốn còn lại ⇒ anh Phong được ưu tiên mua 5/7, anh Kiệt 2/7 phần vốn chào bán.
• Nếu họ không mua hoặc không mua hết trong 30 ngày kể từ ngày chào bán, chị Uyên được bán phần còn lại cho người ngoài — nhưng với cùng điều kiện đã chào cho thành viên. Không được chào nội bộ giá 2 tỷ rồi bán cho người ngoài 1,5 tỷ.

Kỹ thuật cần làm đúng:

• Thư chào bán bằng văn bản, ghi giá, số vốn, phương thức và thời hạn thanh toán; gửi có xác nhận (bưu điện có báo phát, thư điện tử có trả lời). Ngày gửi là ngày bắt đầu 30 ngày.
• Lưu bằng chứng việc các thành viên từ chối hoặc im lặng hết 30 ngày.
• Người chuyển nhượng vẫn giữ quyền và nghĩa vụ với công ty cho tới khi thông tin người mua được ghi đầy đủ vào sổ đăng ký thành viên (Điều 52 khoản 2). Chưa ghi sổ thì chưa thoát.
• Chuyển nhượng dẫn tới chỉ còn một thành viên: phải chuyển thành công ty TNHH một thành viên và đăng ký thay đổi trong 15 ngày (Điều 52 khoản 3).

Trong công ty cổ phần, cổ phần nói chung được tự do chuyển nhượng (Điều 127), trừ hai lớp hạn chế: Điều lệ có điều khoản hạn chế (phải ghi trên cổ phiếu), và cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong 3 năm đầu chỉ được chuyển cho người ngoài khi Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (Điều 120 khoản 3).

Đường thứ hai: buộc công ty mua lại — chỉ khi đã bỏ phiếu chống

Đây là đường hay bị hiểu sai nhất. Thành viên công ty TNHH chỉ có quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn khi đã bỏ phiếu không tán thành nghị quyết của Hội đồng thành viên về (Điều 51 khoản 1):

• sửa đổi, bổ sung Điều lệ liên quan tới quyền, nghĩa vụ của thành viên, Hội đồng thành viên;
• tổ chức lại công ty;
• trường hợp khác do Điều lệ quy định.

Mốc thời hạn:

1. Yêu cầu bằng văn bản gửi công ty trong 15 ngày kể từ ngày thông qua nghị quyết.
2. Công ty phải mua lại trong 15 ngày kể từ ngày nhận yêu cầu, theo giá thị trường hoặc giá tính theo nguyên tắc trong Điều lệ, trừ khi hai bên thỏa thuận được giá.
3. Công ty chỉ được thanh toán nếu sau đó vẫn trả đủ nợ và nghĩa vụ tài sản khác.
4. Công ty không thanh toán được ⇒ thành viên được tự do chuyển nhượng cho bất kỳ ai, không bị ràng buộc quyền ưu tiên (Điều 51 khoản 4).

Với chị Uyên: muốn rút đơn thuần vì việc gia đình thì không có quyền buộc công ty mua lại. Nhưng nếu anh Phong đưa ra nghị quyết sửa Điều lệ mở mảng khách sạn và nghị quyết được thông qua, chị bỏ phiếu chống thì có quyền yêu cầu mua lại. Trong ví dụ, nghị quyết này không qua được — xem phần bế tắc.

Ở công ty cổ phần, cổ đông biểu quyết không thông qua nghị quyết về tổ chức lại công ty hoặc thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông có quyền yêu cầu mua lại: gửi yêu cầu trong 10 ngày, công ty mua trong 90 ngày; không thỏa thuận được giá thì thuê tổ chức thẩm định giá, công ty giới thiệu ít nhất 3 tổ chức để cổ đông chọn (Điều 132).

Bế tắc biểu quyết: phép tính 50–50

Trừ khi Điều lệ quy định khác, nghị quyết Hội đồng thành viên tại cuộc họp được thông qua khi (Điều 59 khoản 3):

• thành viên dự họp sở hữu từ 65% tổng vốn góp của các thành viên dự họp tán thành — với hầu hết vấn đề, kể cả bãi nhiệm giám đốc;
• từ 75% — với bán tài sản từ 50% tổng tài sản, sửa đổi Điều lệ, tổ chức lại, giải thể.

Áp vào công ty của anh Phong:

Không ai thắng, kể cả việc giải thể để chia tài sản. Công ty vẫn chạy theo quán tính dưới quyền giám đốc hiện tại, trong khi các thành viên còn lại không làm gì được qua cơ chế biểu quyết.

Những công cụ còn lại khi bế tắc

• Quyền thông tin của nhóm từ 10% vốn (Điều 49 khoản 2): chị Uyên và anh Kiệt được yêu cầu triệu tập họp, kiểm tra sổ kế toán, báo cáo tài chính, sao chụp sổ đăng ký thành viên, biên bản, nghị quyết. Đây thường là bước đầu tiên để tìm bằng chứng nếu nghi giám đốc dùng tiền công ty sai mục đích.
• Yêu cầu Tòa án hủy nghị quyết trong 90 ngày kể từ ngày kết thúc cuộc họp, nếu trình tự, thủ tục hoặc nội dung trái luật, trái Điều lệ (Điều 49 khoản 2). Cổ đông, nhóm cổ đông từ 5% công ty cổ phần có quyền tương tự trong 90 ngày (Điều 151).
• Khởi kiện trách nhiệm người quản lý: thành viên công ty TNHH tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện Chủ tịch Hội đồng thành viên, Giám đốc (Điều 49 khoản 1 điểm g, Điều 72); cổ đông, nhóm cổ đông từ 1% cổ phần phổ thông khởi kiện thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc (Điều 166).
• Đàm phán mua bán phần vốn: thực tế đây là lối ra của đa số vụ bế tắc. Một bên mua lại phần của bên kia, giá do tổ chức thẩm định độc lập xác định.

Tranh chấp giữa công ty với thành viên, giữa các thành viên với nhau về thành lập, hoạt động, giải thể công ty thuộc loại tranh chấp kinh doanh, thương mại do Tòa án giải quyết (Bộ luật Tố tụng dân sự, Điều 30). Từ 01/7/2025, hầu hết vụ việc sơ thẩm do Tòa án nhân dân khu vực thụ lý.

Viết Điều lệ để không bao giờ bế tắc

Phần này rẻ nhất khi làm từ ngày đầu, đắt nhất khi đã cãi nhau. Điều lệ được phép quy định tỷ lệ biểu quyết, thủ tục chuyển nhượng, trường hợp mua lại khác với mặc định của luật trong phạm vi luật cho phép. Một số điều khoản nên có:

1. Không chia đúng 50–50. Nếu buộc phải chia đôi, giao cho một người thứ ba trung lập 1–2% hoặc quy định lá phiếu quyết định cho một chức danh trong một số vấn đề vận hành.
2. Điều khoản gỡ bế tắc: nếu hai cuộc họp liên tiếp không thông qua một vấn đề quan trọng, một bên được quyền đưa ra giá mua toàn bộ phần vốn của bên kia; bên kia phải chọn hoặc bán ở giá đó, hoặc mua lại phần của bên đề xuất ở cùng giá. Cơ chế này buộc người ra giá phải ra giá công bằng.
3. Thêm trường hợp được yêu cầu mua lại: ví dụ thành viên nghỉ hưu, ốm đau, sau 5 năm góp vốn — kèm công thức định giá (giá trị sổ sách, bội số lợi nhuận, hoặc thẩm định độc lập) và lộ trình thanh toán nhiều đợt.
4. Quy định rõ quyền ưu tiên mua khi thừa kế, tặng cho, ly hôn chia phần vốn — Điều 53 cho người thừa kế đương nhiên trở thành thành viên, người được tặng cho ngoài diện thừa kế phải được Hội đồng thành viên chấp thuận.
5. Cơ chế giải quyết tranh chấp: hòa giải trước, sau đó Tòa án hoặc Trọng tài. Việc chọn Trọng tài cho tranh chấp nội bộ công ty nên được luật sư đánh giá tính khả thi trước khi viết vào.

Danh sách việc cần làm khi muốn rút khỏi công ty

1. Đọc Điều lệ đang hiệu lực, sổ đăng ký thành viên, giấy chứng nhận phần vốn góp của mình.
2. Yêu cầu xem báo cáo tài chính gần nhất để có cơ sở định giá.
3. Gửi thư chào bán bằng văn bản cho các thành viên còn lại, ghi rõ điều kiện; đánh dấu ngày bắt đầu 30 ngày.
4. Hết 30 ngày: tìm người mua bên ngoài với đúng điều kiện đã chào.
5. Ký hợp đồng chuyển nhượng, nhận tiền qua tài khoản, khai và nộp thuế thu nhập từ chuyển nhượng vốn.
6. Yêu cầu công ty ghi tên người mua vào sổ đăng ký thành viên và đăng ký thay đổi thành viên.
7. Nếu có nghị quyết sửa Điều lệ hoặc tổ chức lại mà mình phản đối: bỏ phiếu chống, rồi gửi yêu cầu mua lại trong 15 ngày.

Các mốc 15 ngày, 30 ngày, 90 ngày ở trên rất dễ trôi qua trong lúc đang căng thẳng. Lưu biên bản họp vào hồ sơ trên AI Cố Vấn và tạo mốc theo ngày họp, hệ sẽ nhắc trước khi hết hạn quyền.

Sai lầm hay gặp

• Lấy tiền công ty trả "vốn" cho người muốn rút — rút vốn trái luật, chưa kể sai về thuế.
• Bán cho người ngoài trước khi chào bán nội bộ, hoặc bán với giá thấp hơn giá đã chào. Giao dịch dễ bị tranh chấp.
• Vắng họp rồi mới phản đối. Quyền yêu cầu mua lại gắn với việc đã bỏ phiếu không tán thành.
• Bỏ lỡ 90 ngày để yêu cầu hủy nghị quyết.
• Không đòi ghi sổ đăng ký thành viên sau khi bán — vẫn mang nghĩa vụ của thành viên với công ty.

Khi nào nên hỏi luật sư

• Bế tắc biểu quyết kéo dài hai kỳ họp trở lên, hoặc có dấu hiệu một bên dùng chức vụ giám đốc để chuyển tài sản.
• Cần định giá phần vốn trong công ty không niêm yết, có tài sản là đất, thương hiệu.
• Muốn yêu cầu Tòa án hủy nghị quyết hoặc khởi kiện người quản lý — các thời hạn 90 ngày rất chặt.
• Đang soạn hoặc sửa Điều lệ, thỏa thuận giữa các thành viên.

Bộ giấy tờ nên chuẩn bị: Điều lệ các phiên bản, sổ đăng ký thành viên, giấy chứng nhận phần vốn góp, biên bản và nghị quyết các cuộc họp, báo cáo tài chính ba năm gần nhất, thư từ trao đổi giữa các bên.