Chia thừa kế khi không có di chúc: hàng thừa kế, thế vị, ví dụ tính

Ông Phúc mất tháng 3/2026, không để lại di chúc. Ông và vợ là bà Hạnh có căn nhà ở phường Long Biên, Hà Nội, mua năm 2004, giá hiện tại 8 tỷ đồng, cùng 1,2 tỷ đồng tiền gửi đứng tên ông. Mẹ ông (cụ Lài) còn sống, bố ông mất từ lâu. Ông bà có ba con: anh Tuấn, chị Mai và anh Dũng; anh Dũng mất năm 2022 do tai nạn, để lại hai con nhỏ. Ông còn một người con với người phụ nữ khác trước khi cưới bà Hạnh, đã được ông nhận là con trong giấy khai sinh.

Gia đình họp lại và đề xuất "chia đôi nhà cho mẹ và ba anh chị em". Cách chia đó sai ở ba chỗ: chưa tách phần của bà Hạnh trong tài sản chung, bỏ sót cụ Lài và người con riêng, và tính anh Dũng như không còn ai thay. Dưới đây là năm bước tính lại, ra con số đúng.

Bước 1: Xác định di sản, đừng chia cả khối tài sản

Di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần của người chết trong tài sản chung với người khác. Nhà và tiền tạo lập trong thời kỳ hôn nhân được coi là tài sản chung của vợ chồng nếu không ai chứng minh được là tài sản riêng (Luật Hôn nhân và gia đình, Điều 33). Khi một bên chết, tài sản chung được chia đôi trước (trừ khi vợ chồng có thoả thuận chế độ tài sản khác), nửa của người còn sống không phải di sản.

Với gia đình ông Phúc:

Sổ tiết kiệm đứng tên ông không làm nó thành tài sản riêng. Ngược lại, nếu có tài sản ông được tặng cho riêng hoặc thừa kế riêng, có giấy tờ chứng minh, thì toàn bộ tài sản đó là di sản.

Trước khi chia, di sản còn phải trừ các nghĩa vụ tài sản người chết để lại và chi phí liên quan, theo thứ tự ưu tiên: chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng còn thiếu, tiền công lao động, tiền bồi thường thiệt hại, thuế và các khoản nợ khác (Điều 658). Nếu ông Phúc còn nợ ngân hàng 300 triệu đồng thì khoản đó trả từ di sản trước, rồi mới chia. Người thừa kế chỉ trả nợ của người chết trong phạm vi di sản nhận được, không phải lấy tiền túi.

Trong ví dụ này ông không nợ ai, chi phí mai táng 80 triệu đồng, nên di sản đem chia là 4,6 tỷ − 0,08 tỷ = 4,52 tỷ đồng.

Bước 2: Ba hàng thừa kế

Bộ luật Dân sự 2015 xếp người thừa kế theo pháp luật thành ba hàng (Điều 651):

1. Hàng thứ nhất: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
2. Hàng thứ hai: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
3. Hàng thứ ba: cụ nội, cụ ngoại; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; cháu ruột mà người chết là bác, chú, cậu, cô, dì ruột; chắt ruột mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

Hai nguyên tắc đi kèm:

• Những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau.
• Hàng sau chỉ được hưởng khi hàng trước không còn ai do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.

Vì vậy trong gia đình ông Phúc, anh chị em ruột của ông (hàng thứ hai) không được gì, dù họ có góp công chăm ông lúc ốm.

Bước 3: Ai thực sự ở hàng thứ nhất

Cha mẹ của người chết

Cụ Lài là mẹ đẻ của ông Phúc nên ở hàng thứ nhất, ngang hàng với vợ và các con. Đây là người hay bị bỏ sót nhất, vì gia đình nghĩ tài sản "của vợ chồng con cái". Nếu cụ Lài mất sau ông Phúc nhưng trước khi chia xong, phần của cụ không biến mất mà trở thành di sản của cụ và chia tiếp cho những người thừa kế của cụ (trong đó có cả các anh chị em ruột của ông Phúc). Hồ sơ khai nhận khi đó phức tạp gấp đôi.

Con đẻ, kể cả con ngoài giá thú

Con đẻ được hưởng như nhau, không phân biệt con trong hay ngoài giá thú, con trai hay con gái, đã có gia đình hay chưa. Người con riêng của ông Phúc với người phụ nữ khác, đã được ông nhận là con trong giấy khai sinh, là con đẻ và ở hàng thứ nhất. Trường hợp giấy khai sinh để trống phần cha, người con đó phải chứng minh quan hệ cha con (thường bằng giám định gen hoặc quyết định công nhận cha con) mới được hưởng.

Con nuôi

Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau như con đẻ, cha mẹ đẻ (Điều 653), với điều kiện việc nuôi con nuôi đã được đăng ký theo Luật Nuôi con nuôi. "Nuôi từ nhỏ, cả xóm biết" mà không đăng ký thì không phải con nuôi theo pháp luật. Đây là chỗ nhiều gia đình nông thôn vướng nhất.

Con riêng của vợ hoặc chồng

Con riêng của bà Hạnh (nếu có) với chồng trước không đương nhiên thừa kế của ông Phúc. Con riêng và bố dượng, mẹ kế chỉ được thừa kế của nhau như cha con, mẹ con nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con (Điều 654). Muốn được hưởng, người con riêng phải chứng minh được quan hệ đó: sống chung từ nhỏ, bố dượng chu cấp học hành, xác nhận của hàng xóm, chính quyền.

Bước 4: Thừa kế thế vị

Anh Dũng mất năm 2022, trước ông Phúc. Theo Điều 652, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Hai con của anh Dũng thay anh nhận một suất, chia đôi suất đó.

Ba điểm người làm hồ sơ hay nhầm:

• Thế vị chỉ áp cho con, cháu (đi xuống), không áp cho vợ của anh Dũng. Vợ anh Dũng không có tên trong danh sách thừa kế của bố chồng.
• Nếu cháu cũng đã chết trước, chắt được hưởng phần lẽ ra cháu được hưởng.
• Nếu anh Dũng mất sau ông Phúc, đó không phải thế vị mà là thừa kế chuyển tiếp: phần của anh Dũng thành di sản của anh, và chia theo hàng thừa kế của anh, trong đó vợ anh Dũng có phần. Thứ tự chết trước, chết sau vì vậy làm thay đổi người được hưởng, nên giấy chứng tử là giấy tờ phải đối chiếu đầu tiên.

Bước 5: Tính ra con số

Hàng thứ nhất của ông Phúc gồm: bà Hạnh, cụ Lài, anh Tuấn, chị Mai, suất của anh Dũng (hai cháu thế vị), người con riêng. Tổng 6 suất.

4,52 tỷ chia 6 ≈ 753,3 triệu đồng một suất. Bà Hạnh vì vậy có tổng cộng 4,6 tỷ (phần của bà trong tài sản chung) cộng 753,3 triệu, khoảng 5,35 tỷ đồng giá trị trong khối 9,2 tỷ.

Trên thực tế không ai cắt căn nhà thành 6 phần. Thông thường một người nhận nhà và thanh toán giá trị chênh lệch cho người khác, hoặc cả nhà đồng ý để bà Hạnh nhận toàn bộ và những người khác từ chối hoặc tặng lại phần của mình. Việc đó làm được bằng văn bản thoả thuận phân chia di sản tại công chứng, miễn là đủ chữ ký của tất cả người thừa kế, kể cả người đại diện cho hai cháu chưa thành niên.

Bạn có thể nhập số liệu của gia đình mình vào công cụ chia thừa kế để kiểm tra cách tính trước khi họp gia đình.

Từ chối nhận di sản và người không được hưởng

Người thừa kế có quyền từ chối, nhưng phải lập văn bản và gửi trước thời điểm phân chia di sản (Điều 620). Việc từ chối không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính mình với người khác: anh Tuấn đang nợ một người 500 triệu đồng mà từ chối phần thừa kế 753 triệu để không bị kê biên thì việc từ chối đó có thể bị vô hiệu.

Người không được quyền hưởng di sản (Điều 621) gồm người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản; người lừa dối, cưỡng ép, ngăn cản người để lại di sản lập hoặc sửa di chúc, giả mạo di chúc. Họ vẫn được hưởng nếu người để lại di sản đã biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng theo di chúc.

Khi có di chúc nhưng không định đoạt hết tài sản

Di chúc chỉ nói về căn nhà, không nhắc sổ tiết kiệm; hoặc một người được hưởng theo di chúc từ chối, chết trước. Phần không được định đoạt hoặc phần di chúc không có hiệu lực được chia theo pháp luật (Điều 650). Một người vừa có thể hưởng theo di chúc vừa hưởng theo pháp luật ở phần còn lại.

Thuế, phí và đăng ký sau khi chia

• Thuế thu nhập cá nhân: nhận thừa kế bất động sản giữa vợ chồng, cha mẹ đẻ với con đẻ, cha mẹ nuôi với con nuôi, ông bà với cháu nội, cháu ngoại, anh chị em ruột được miễn. Hai cháu con anh Dũng nhận thừa kế từ ông nội nên thuộc diện miễn. Cụ Lài nhận từ con đẻ cũng miễn. Người nhận thừa kế không thuộc các quan hệ này nộp 10% trên phần giá trị vượt 20 triệu đồng mỗi lần nhận, theo Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025 có hiệu lực từ 01/7/2026.
• Lệ phí trước bạ: nhà đất nhận thừa kế giữa các quan hệ gia đình gần cũng thuộc diện miễn; ngoài diện miễn là 0,5% giá tính lệ phí.
• Đăng ký biến động: trong 30 ngày kể từ ngày phân chia xong di sản hoặc bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực (Luật Đất đai 2024, Điều 133 khoản 3). Quá hạn có thể bị phạt hành chính.

Danh sách giấy tờ cần gom trước khi họp gia đình

1. Giấy chứng tử của người để lại di sản; giấy chứng tử của những người thừa kế đã chết trước (để xác định thế vị).
2. Giấy chứng nhận kết hôn; giấy khai sinh của tất cả các con, kể cả con riêng.
3. Giấy tờ chứng minh con nuôi đã đăng ký (quyết định, giấy chứng nhận nuôi con nuôi).
4. Giấy tờ chứng minh quan hệ với cha mẹ của người chết.
5. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ tiết kiệm, giấy tờ xe, chứng nhận cổ phần.
6. Giấy tờ về các khoản nợ của người chết, chi phí mai táng.
7. Căn cước của tất cả người thừa kế; giấy uỷ quyền nếu có người ở xa.

Mỗi giấy tờ có thể chụp lưu vào một hồ sơ trên AI Cố Vấn. Khi có thông tin còn thiếu (ví dụ chưa tìm được giấy chứng tử của anh Dũng), tạo một việc kèm hạn để cả nhà theo dõi, và để Trợ lý AI rà lại danh sách người thừa kế theo đúng các mốc bạn đã ghi.

Khi nào nên hỏi luật sư

• Có người thừa kế không liên lạc được, ở nước ngoài, hoặc phản đối.
• Có con riêng, con ngoài giá thú chưa được ghi nhận, con nuôi chưa đăng ký.
• Có người thừa kế mất sau người để lại di sản nhưng trước khi chia (thừa kế chuyển tiếp chồng nhiều lớp).
• Di sản là đất chưa có Giấy chứng nhận, đất đang có tranh chấp ranh giới, hoặc nhà đứng tên người khác.
• Có người đang quản lý di sản và không chịu đưa ra giấy tờ.