Mục lục · 9 mục
Chị Hoa có quán cơm văn phòng ở một phường của TP. Hải Phòng. Quán thuê ba người: anh Bình nấu bếp cả ngày, lương 9 triệu; cô Ngân phục vụ ca trưa 5 tiếng, 4 triệu; và một bạn sinh viên 19 tuổi rửa bát cuối tuần, trả theo ngày. Không ai có hợp đồng giấy, không ai đóng bảo hiểm — "mấy đứa đều bảo không cần, lấy đủ tiền cho chắc".
Tháng 8/2026, anh Bình trượt chân trong bếp, gãy cổ tay, nghỉ hai tháng. Gia đình anh đòi chị Hoa trả viện phí, trả lương những tháng nghỉ và bồi thường. Chị nghĩ: "Có hợp đồng đâu mà đòi." Nhưng hợp đồng lao động không cần bằng giấy mới tồn tại, và chủ hộ kinh doanh có thuê người là người sử dụng lao động theo Bộ luật Lao động 2019 (Điều 3). Bài này đi qua những gì chủ hộ phải làm từ ngày đầu thuê người, chi phí thật, và trách nhiệm khi có chuyện.
Hợp đồng: bằng lời nói chỉ khi dưới 1 tháng
Bộ luật Lao động 2019 (Điều 14) yêu cầu hợp đồng lao động bằng văn bản (kể cả bản điện tử). Hợp đồng dưới 1 tháng được giao kết bằng lời nói, trừ một số trường hợp luật bắt buộc văn bản (như lao động dưới 15 tuổi, giúp việc gia đình).
Áp vào quán chị Hoa:
- Anh Bình và cô Ngân làm liên tục nhiều tháng: phải có hợp đồng văn bản. Không ký thì quan hệ lao động vẫn được xác định qua thực tế làm việc, trả lương, chịu sự quản lý — và chủ hộ còn bị xử phạt vì không giao kết bằng văn bản.
- Bạn sinh viên làm cuối tuần: nếu mỗi lần thoả thuận dưới 1 tháng thì có thể bằng lời nói, nhưng làm đều đặn nhiều tháng thì nên ký hợp đồng bán thời gian.
Hợp đồng có hai loại: không xác định thời hạn và xác định thời hạn tối đa 36 tháng (Điều 20). Ký hợp đồng xác định thời hạn lần thứ hai mà người lao động tiếp tục làm, lần thứ ba phải chuyển sang không xác định thời hạn (trừ vài trường hợp đặc biệt).
Thử việc (Điều 25, 26): chỉ một lần cho một công việc; tối đa 60 ngày với việc cần trình độ cao đẳng trở lên, 30 ngày với việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, 6 ngày làm việc với công việc khác (phục vụ, rửa bát thường thuộc nhóm này); lương thử việc ít nhất 85% lương của công việc đó. Thử việc cho phục vụ "hai tuần không lương" là sai cả thời gian lẫn tiền.
Lương: không dưới lương tối thiểu vùng
Từ 01/01/2026, lương tối thiểu tháng theo Nghị định 293/2025/NĐ-CP:
| Vùng | Mức tháng |
|---|---|
| I | 5.310.000 đồng |
| II | 4.730.000 đồng |
| III | 4.140.000 đồng |
| IV | 3.700.000 đồng |
Vùng xác định theo xã, phường nơi làm việc (danh mục kèm nghị định, đã cập nhật theo địa giới mới). Với người làm bán thời gian như cô Ngân, so sánh theo mức lương giờ tương ứng, không so 4 triệu với 5,31 triệu.
Kỳ trả lương do hai bên thoả thuận; trả chậm vì lý do bất khả kháng không được quá 30 ngày, và chậm từ 15 ngày trở lên thì phải trả thêm khoản đền bù ít nhất bằng lãi tiền gửi kỳ hạn 1 tháng (Điều 97). Trả lương qua chuyển khoản giúp chủ hộ có bằng chứng — tranh chấp tiền công bằng tiền mặt thường là lời người này chống lời người kia.
BHXH: từ hợp đồng đủ 1 tháng
Luật Bảo hiểm xã hội 41/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025, Điều 2) đưa vào diện BHXH bắt buộc người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên, kể cả hợp đồng mang tên khác nhưng có nội dung trả công, trả lương và quản lý, điều hành. Người làm không trọn thời gian cũng thuộc diện khi tiền lương tháng đạt mức tối thiểu luật quy định.
Chi phí thực tế với anh Bình (lương đóng bảo hiểm 9 triệu), theo tỷ lệ phổ biến hiện hành:
| Khoản | Chủ hộ đóng | Người lao động đóng |
|---|---|---|
| BHXH (hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản, tai nạn lao động) | 17,5% = 1.575.000 | 8% = 720.000 |
| Bảo hiểm y tế | 3% = 270.000 | 1,5% = 135.000 |
| Bảo hiểm thất nghiệp | 1% = 90.000 | 1% = 90.000 |
| Cộng | 21,5% = 1.935.000 | 10,5% = 945.000 |
Hạn đóng: chậm nhất ngày cuối tháng tiếp theo (Luật BHXH 2024, Điều 34 khoản 4). Chủ hộ trích phần của người lao động từ lương để đóng cùng.
Lưu ý: thoả thuận "không đóng bảo hiểm, cộng thẳng vào lương" không có giá trị với nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc. Khi người lao động đổi ý — thường là lúc nghỉ việc, ốm đau, có thai, bị tai nạn — cơ quan BHXH truy thu cả phần chủ hộ lẫn phần người lao động kèm tiền chậm đóng, và chủ hộ bị phạt. Trốn đóng với số tiền, số người, thời gian lớn còn có thể bị xử lý hình sự theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.
Riêng chủ hộ — bản thân chị Hoa — thì là chuyện khác: theo lộ trình của Luật BHXH 2024, chủ hộ kinh doanh có đăng ký thuộc diện BHXH bắt buộc theo từng nhóm (cơ quan BHXH hướng dẫn: nhóm có doanh thu trên 1 tỷ, phải nộp thuế từ 01/01/2026), và toàn bộ chủ hộ có đăng ký kinh doanh từ 01/7/2029.
Khi người làm bị tai nạn
Tai nạn của anh Bình xảy ra trong giờ làm, tại nơi làm — là tai nạn lao động. Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 (Điều 38), chủ hộ phải:
- Kịp thời sơ cứu, cấp cứu và tạm ứng chi phí sơ cứu, cấp cứu, điều trị.
- Thanh toán chi phí y tế từ khi sơ cứu đến khi điều trị ổn định — phần đồng chi trả và phần ngoài danh mục bảo hiểm y tế nếu có bảo hiểm; toàn bộ nếu người lao động không có thẻ bảo hiểm y tế.
- Trả đủ tiền lương cho người lao động trong thời gian nghỉ điều trị.
- Bồi thường khi tai nạn không hoàn toàn do lỗi người lao động và họ bị suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên: ít nhất 1,5 tháng lương nếu suy giảm 5–10%, cộng thêm 0,4 tháng lương cho mỗi 1% từ 11% đến 80%, ít nhất 30 tháng lương nếu suy giảm từ 81% trở lên hoặc tử vong. Nếu do lỗi người lao động thì vẫn phải trợ cấp, mức ít nhất bằng 40% các mức trên.
Khoản bồi thường ở bước 4 là nghĩa vụ riêng của chủ hộ, có đóng bảo hiểm hay không cũng phải trả. Đóng BHXH thì người lao động còn được quỹ chi trợ cấp tai nạn lao động; không đóng thì chủ hộ phải tự trả khoản tương đương mức quỹ lẽ ra chi. Hai tháng nghỉ của anh Bình: lương 18 triệu, cộng ít nhất 13,5 triệu bồi thường nếu giám định suy giảm 8% (1,5 tháng × 9 triệu) — đã 31,5 triệu, chưa tính viện phí. Phần chủ phải đóng bảo hiểm cho anh Bình cả năm chỉ khoảng 23,2 triệu (1.935.000 × 12).
Nghỉ việc và tranh chấp tiền công
- Chấm dứt hợp đồng: hai bên thanh toán đủ các khoản trong 14 ngày làm việc, có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày trong một số trường hợp (Điều 48). Chủ hộ phải xác nhận, trả lại giấy tờ liên quan đến thời gian đóng bảo hiểm.
- Trợ cấp thôi việc cho người làm thường xuyên từ đủ 12 tháng: mỗi năm làm việc nửa tháng lương (Điều 46), trừ thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp. Không đóng bảo hiểm thất nghiệp thì phần trợ cấp này rơi lại cho chủ hộ.
- Người lao động muốn nghỉ phải báo trước theo loại hợp đồng; không báo trước thì mất trợ cấp thôi việc và có thể phải bồi thường. Ngược lại, chủ hộ cho nghỉ trái luật thì phải nhận lại hoặc bồi thường.
- Thời hiệu: yêu cầu hoà giải viên lao động trong 6 tháng, khởi kiện ra Toà án trong 1 năm kể từ ngày phát hiện quyền bị xâm phạm (Điều 190). Tính nhanh hạn bằng công cụ thời hiệu khởi kiện.
Người lao động trẻ: làm việc với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi bị giới hạn giờ làm và loại công việc; dưới 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ theo danh mục và phải có hợp đồng văn bản với người đại diện theo pháp luật của người đó.
Sai lầm hay gặp
Sai lầm hay gặp: gọi người làm cả năm là "cộng tác viên" hoặc ký "hợp đồng dịch vụ" để khỏi đóng bảo hiểm. Luật nhìn nội dung: có trả lương, có giờ giấc, có người quản lý thì là hợp đồng lao động, bất kể tên gọi.
- Không lưu bảng chấm công, bảng lương — đến lúc tranh chấp không có gì chứng minh đã trả.
- Giữ bản chính bằng cấp, căn cước của người làm để "giữ chân" — bị cấm.
- Trừ lương vì làm vỡ bát đĩa mà không theo đúng thủ tục bồi thường thiệt hại.
- Chỉ đóng bảo hiểm cho người "chịu đóng", bỏ người không chịu.
- Không mua bộ sơ cứu, không hướng dẫn an toàn khu bếp — chính những điều này làm tăng phần lỗi của chủ hộ khi có tai nạn.
Danh sách việc cần làm khi thuê người
- Ký hợp đồng văn bản với mọi người làm từ đủ 1 tháng; ghi lương, giờ làm, địa điểm, thử việc.
- Kiểm tra lương không thấp hơn lương tối thiểu vùng nơi đặt quán (quy đổi theo giờ với người làm bán thời gian).
- Đăng ký tham gia BHXH, BHYT, BHTN cho người thuộc diện; đóng chậm nhất ngày cuối tháng sau.
- Trả lương qua chuyển khoản; lưu bảng chấm công.
- Có quy định an toàn tối thiểu cho bếp, kho; có bộ sơ cứu.
- Khi có người nghỉ: thanh toán trong 14 ngày làm việc, chốt sổ bảo hiểm.
Trên AI Cố Vấn, khai "có thuê người làm" trong bản đồ pháp lý hộ kinh doanh thì hệ thêm lịch nhắc đóng bảo hiểm hằng tháng. Hợp đồng, bảng lương có thể lưu theo từng người trong một hồ sơ để khi cần là có ngay.
Khi nào nên hỏi luật sư
- Người làm bị tai nạn, nhất là có thương tật hoặc tử vong — cần xác định ngay trách nhiệm, giám định, mức bồi thường.
- Cơ quan BHXH kiểm tra, truy thu nhiều năm, hoặc người lao động khiếu nại vì không được đóng.
- Người lao động khởi kiện đòi lương, trợ cấp, bồi thường vì cho nghỉ việc.
- Phát hiện người làm lấy tiền, hàng — cần xử lý đúng thủ tục kỷ luật, bồi thường, hoặc tố giác.
- Muốn chuyển người làm sang hợp đồng khác, hoặc thuê qua đơn vị cung ứng lao động.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Lao động 2019: Điều 3 (người sử dụng lao động), Điều 14 (hình thức hợp đồng), Điều 20 (loại hợp đồng), Điều 25, 26 (thử việc), Điều 46 (trợ cấp thôi việc), Điều 48 (thanh toán khi chấm dứt), Điều 97 (trả lương), Điều 190 (thời hiệu tranh chấp lao động cá nhân)
- Luật Bảo hiểm xã hội 41/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025): Điều 2 (đối tượng), Điều 34 khoản 4 (hạn đóng)
- Luật Việc làm 74/2025/QH15 (hiệu lực 01/01/2026) — bảo hiểm thất nghiệp
- Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, Điều 38 (trách nhiệm của người sử dụng lao động với người bị tai nạn lao động)
- Nghị định 293/2025/NĐ-CP (lương tối thiểu vùng từ 01/01/2026)
- Bộ luật Hình sự 2015, Điều 216 (tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp)
Đối chiếu tới ngày 15/10/2026. Văn bản có thể được sửa đổi, thay thế sau ngày này.
Câu hỏi thường gặp
Người làm bán thời gian 4–5 tiếng mỗi ngày có phải đóng BHXH không?
Có thể có. Luật BHXH 2024 đưa vào diện bắt buộc cả người làm không trọn thời gian khi tiền lương tháng đạt mức tối thiểu theo luật. Nên tính lương tháng thực trả của từng người rồi đối chiếu, thay vì mặc định "bán thời gian thì không đóng".
Người làm tự viết giấy xin không đóng bảo hiểm thì chủ hộ có thoát trách nhiệm không?
Không. Nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc không loại trừ được bằng thoả thuận. Tờ giấy đó chỉ chứng minh hai bên biết mà vẫn không đóng.
Không ký hợp đồng thì người làm có kiện được không?
Được. Quan hệ lao động được xác định qua thực tế làm việc, trả lương, quản lý. Tin nhắn giao việc, chuyển khoản lương, lời làm chứng của khách quen đều là chứng cứ.
Thời hiệu để người lao động kiện đòi tiền công là bao lâu?
Yêu cầu hoà giải viên lao động trong 6 tháng, khởi kiện ra Toà án trong 1 năm kể từ ngày phát hiện quyền lợi bị xâm phạm (Bộ luật Lao động 2019, Điều 190).
Chủ hộ có phải đóng BHXH cho chính mình không?
Theo lộ trình Luật BHXH 2024, chủ hộ kinh doanh có đăng ký thuộc diện bắt buộc theo từng nhóm; từ 01/7/2029 áp dụng cho toàn bộ chủ hộ có đăng ký kinh doanh. Hỏi cơ quan BHXH nơi cư trú để biết nhóm của mình đã đến lượt chưa.
Đưa việc này vào hồ sơ của bạn
Lưu giấy tờ vào hồ sơ vụ việc, đặt mốc để hệ nhắc trước hạn, hỏi Trợ lý AI theo đúng hồ sơ và gửi câu hỏi cho luật sư Nhà Cố Vấn khi cần.
Bài viết là thông tin pháp luật tổng hợp để tham khảo, không phải ý kiến tư vấn cho một vụ việc cụ thể. Hoàn cảnh của bạn có thể khác ví dụ trong bài; khi có tranh chấp, sắp hết thời hạn hoặc giá trị lớn, hãy hỏi luật sư.
