Luật sư trong tố tụng: mời từ lúc nào, đăng ký bào chữa trong 24 giờ, đăng ký với Tòa trong 3 ngày và luật sư được làm gì

Chiều thứ Sáu, Đạt, con trai bà Liên, bị đưa về cơ quan điều tra sau một vụ xô xát ở quán nhậu khiến một người bị thương. Tối hôm đó Đạt bị tạm giữ. Bà Liên gọi cho người quen, được khuyên "chờ có quyết định khởi tố rồi hãy mời luật sư, giờ chưa cần". Sáng thứ Hai, Đạt đã ký ba bản lời khai, trong đó có câu "con có cầm chai bia" mà theo Đạt là cầm để tự vệ chứ không đánh — nhưng biên bản không ghi phần sau.

Bà Liên mời luật sư sáng thứ Hai. Luật sư nói câu đầu tiên: "Lẽ ra có thể vào từ tối thứ Sáu."

Bài này giải thích luật sư tham gia từ lúc nào, thủ tục để được tham gia, và luật sư thực sự làm gì cho bạn trong vụ án hình sự lẫn vụ án dân sự, hành chính.

Vụ án hình sự: luật sư vào từ lúc nào

Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Nhưng có hai trường hợp sớm hơn và một trường hợp muộn hơn:

• Bị bắt, bị tạm giữ: người bào chữa tham gia từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra, hoặc từ khi có quyết định tạm giữ. Trường hợp của Đạt thuộc nhóm này — luật sư có thể vào ngay từ tối thứ Sáu.
• Tội xâm phạm an ninh quốc gia: Viện trưởng Viện kiểm sát có thể quyết định để người bào chữa tham gia từ khi kết thúc điều tra, vì yêu cầu giữ bí mật điều tra.

Người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện của người bị buộc tội, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý (Điều 72). Người bị buộc tội hoặc người thân của họ đều có thể mời.

Thủ tục đăng ký bào chữa: 24 giờ

Điều 78 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bào chữa trong mọi trường hợp đều phải đăng ký bào chữa. Với luật sư, giấy tờ gồm:

• Thẻ luật sư kèm bản sao có chứng thực;
• Giấy yêu cầu luật sư của người bị buộc tội, hoặc của người đại diện, người thân của họ.

Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận đủ giấy tờ, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kiểm tra, nếu không thuộc trường hợp từ chối thì vào sổ đăng ký bào chữa và gửi ngay văn bản thông báo người bào chữa. Văn bản này có giá trị trong suốt quá trình tố tụng, trừ khi người bị buộc tội từ chối hoặc đề nghị thay đổi người bào chữa.

Việc của gia đình trong vài giờ đầu:

1. Liên hệ luật sư, ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với tổ chức hành nghề của luật sư.
2. Ký giấy yêu cầu luật sư (người thân ký được khi người bị tạm giữ chưa thể ký).
3. Cung cấp cho luật sư: họ tên, ngày sinh của người bị giữ, cơ quan đang giữ, thời điểm bị đưa về, những gì gia đình biết về sự việc.
4. Không tự đi gặp người bị hại hoặc nhân chứng để "nói chuyện" khi chưa hỏi luật sư.

Luật sư làm gì trong giai đoạn điều tra

Theo Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự, người bào chữa có các quyền chính:

• Gặp, hỏi người bị bắt, bị tạm giữ, bị can.
• Có mặt khi lấy lời khai, hỏi cung; nếu được điều tra viên đồng ý thì hỏi người bị buộc tội. Đây là quyền quan trọng nhất trong giai đoạn đầu: luật sư có mặt thì biên bản ghi đúng, đủ, kể cả phần "cầm để tự vệ".
• Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, đề nghị giám định, định giá tài sản.
• Thu thập, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật; đề nghị cơ quan tố tụng thu thập chứng cứ.
• Đọc, ghi chép, sao chụp hồ sơ vụ án sau khi kết thúc điều tra.
• Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng sai.

Luật sư không được tạo dựng chứng cứ, không được mua chuộc, ép buộc người làm chứng. Và người bào chữa không được làm người làm chứng trong vụ án đó (Điều 66), nên những gì bạn nói với luật sư không trở thành lời khai chống lại người thân của bạn.

Về thù lao, vụ án hình sự có trần: tối đa 0,3 lần lương cơ sở cho một giờ làm việc theo Nghị định 123/2013/NĐ-CP, tức 759.000 đồng/giờ từ 01/7/2026 khi lương cơ sở là 2.530.000 đồng.

Vụ án dân sự, kinh doanh thương mại: đăng ký với Tòa trong 3 ngày làm việc

Trong vụ án dân sự (gồm cả hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động), luật sư tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự (Điều 75 Bộ luật Tố tụng dân sự). Luật sư xuất trình giấy tờ theo Luật Luật sư (thẻ luật sư, giấy yêu cầu của đương sự). Trong 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đề nghị, Tòa án phải vào sổ đăng ký và xác nhận vào giấy yêu cầu; nếu từ chối, phải báo bằng văn bản có lý do.

Luật sư cũng có thể tham gia với tư cách người đại diện theo ủy quyền — thay bạn ký đơn, nhận văn bản, dự phiên họp. Hai tư cách khác nhau: người bảo vệ đứng cạnh bạn, bạn vẫn là người quyết định và ký; người đại diện theo ủy quyền làm thay bạn trong phạm vi ủy quyền. Doanh nghiệp thường dùng cả hai: ủy quyền cho luật sư để thuận tiện đi lại, và luật sư khác làm người bảo vệ.

Thời điểm nên mời trong vụ dân sự: trước khi nộp đơn khởi kiện (nếu bạn là nguyên đơn) hoặc ngay khi nhận thông báo thụ lý (nếu bạn là bị đơn — thường có 15 ngày để nộp văn bản ý kiến). Văn bản ý kiến, yêu cầu phản tố, chứng cứ nộp ở giai đoạn đầu quyết định rất nhiều.

Từ 01/7/2025, Tòa án nhân dân cấp huyện đã tổ chức lại thành Tòa án nhân dân khu vực; giấy tờ, đơn từ ghi đúng tên Tòa đang thụ lý.

Vụ án hành chính (kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính) cũng có chế định người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự theo Luật Tố tụng hành chính, với thủ tục đăng ký tương tự.

Mốc thời gian tóm tắt

Nếu bạn lưu vụ việc trên AI Cố Vấn, nên tạo mốc cho ngày nhận thông báo thụ lý, hạn nộp văn bản ý kiến, lịch phiên họp; hệ nhắc trước để không lỡ hạn tố tụng.

Sai lầm hay gặp

• Gia đình tự đi "thương lượng" với người bị hại bằng tiền mà không có văn bản, không có luật sư. Bồi thường, khắc phục hậu quả là tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải làm đúng cách, có giấy biên nhận ghi rõ khoản tiền là bồi thường.
• Ký giấy yêu cầu luật sư cho người tự xưng "có quen trong đó" mà không kiểm tra thẻ.
• Bị đơn trong vụ dân sự bỏ qua thông báo thụ lý, không nộp ý kiến, đến phiên hòa giải mới tìm luật sư.
• Nhầm người bảo vệ với người đại diện và ủy quyền quá rộng, kể cả quyền hòa giải, rút đơn, khi chưa thống nhất mục tiêu với luật sư.

Khi nào cần luật sư ngay trong ngày

• Người thân bị bắt, bị tạm giữ, hoặc nhận giấy triệu tập lần thứ hai trở lên.
• Doanh nghiệp bị khám xét, thu giữ tài liệu.
• Nhận quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản.
• Nhận bản án sơ thẩm mà chỉ còn vài ngày trong thời hạn kháng cáo.